Ziemia wiśnicka

Krajobraz kulturowy Nowego Wiśnicza to cenna i krucha pamiątka odległej przeszłości. Ukształtowany w zasadniczym zrębie w XVII wieku, bez większych zmian przetrwał do naszych czasów. Jego elementem jest miasto, lokowane w 1616 roku na prawie magdeburskim. Otrzymało wówczas prawo składu oraz zwolnienie od ceł na obszarze całego kraju. Przywileje te pozwoliły na ściągnięcie do miasta całej rzeszy aktywnych kupców, na czele z ruchliwą grupą Żydów (śladem tej społeczności jest kirkut z XVII–XVIII w.). W latach 1618–1621 wojewoda krakowski Stanisław Lubomirski ufundował kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

Kościół ten był pierwszą z pobożnych fundacji Lubomirskich w tym miejscu. Wyposażenie wnętrza jednolite, barokowe, z XVII w. (na stallach data 1671). Interesująca jest barokowa plebania z pierwszej połowy XVII w. Z czasów lokacji zachował się układ miasta z czworobocznym rynkiem i ulicami wybiegającymi z narożników. Dominuje tu wczesnobarokowy ratusz, wzniesiony ok. 1620, nadbudowany i przekształcony w XIX w.

Nowy Wiśnicz

Historia Nowego Wiśnicza nierozerwalnie związana jest z postacią wojewody krakowskiego Stanisława Lubomirskiego. Po bezpotomnej śmierci Piotra Kmity zamek wiśnicki przeszedł w posiadanie spadkobierców z rodziny Barzych, od których w 1593 r. odkupił go Sebastian Lubomirski za sumę 85 000 złp. Po śmierci Sebastiana w 1613 roku fortuna Lubomirskich przeszła na jego syna Stanisława, który przy współpracy nadwornego architekta Macieja Trapoli, wiśnicki zamek gruntownie przebudował czyniąc z niego jedną z najokazalszych wczesnobarokowych rezydencji obronnych.
W trosce o podniesienie znaczenia rezydencji i zapewnienie jej odpowiedniego zaplecza gospodarczego Lubomirski założył na terenie pobliskiej osady Rogozie miasto Wiśnicz Nowy, w odróżnieniu od niedalekiej wsi zwanej Wiśnicz Stary. Stało się to 8 czerwca 1616 r., kiedy to król Zygmunt III Waza, podpisał akt lokacyjny miasta, nadając mu prawo magdeburskie i liczne udogodnienia, jak prawo składu wina, miedzi i żelaza, które sprowadzano z Węgier, zwolnienie od ceł na terenie całej Rzeczypospolitej oraz prawo urządzania trzech dorocznych jarmarków: „jeden w przeddzień świętego św. Jana Chrzciciela, drugi przed świętem Przeniesienia św. Stanisława trzeci zaś drugiem świętem po niedzieli palmowej”.
Na uwagę zasługują pojedyncze domy, np. „Pański Dom” (Rynek 13), z XVIII w., przebudowany w XIX w.; przebywał w nim Jan Matejko; dom Rynek 20, z połowy XVII w. Domy z XVII i XVIII w. są reliktami ocalałymi z tragicznego pożaru miasta w 1863. Dawny wygląd Nowego Wiśnicza podziwiać można, niestety, jedynie na rysunkach Jana Matejki. Warto też przypomnieć, że u stóp zamku stoi dworek zwany „Koryznówką”, z połowy XIX w., drewniany, wystawiony w tradycji klasycystycznej (dawniej stanowił własność Leonarda Serafinowicza, szwagra żony Jana Matejki); dziś mieści się w nim Muzeum Pamiątek po Janie Matejce.

Ratusz Miejski w Nowym Wiśniczu

Ratusz ufundowany przez Stanisława Lubomirskiego, wybudowany został w latach 1616-1620. Pierwotnie był budynkiem parterowym z galerią oraz dachem w kształcie barokowej cebuli. Po pożarze w roku 1863 zostało dobudowane piętro oraz zmieniony kształt wieży. Obecnie jest ona kwadratowa o trzech kondygnacjach, mieści w sobie klatkę schodową oraz dojście do galerii.

Klasztor Karmelitów Bosych

Na wzgórzu obok zamku mieści się klasztor Karmelitów Bosych (1621–1635), wymieniany w podręcznikach z zakresu historii sztuki polskiej jako wybitne dzieło wczesnego baroku. Wraz z imponującą świątynią pod wezwaniem Chrystusa Zbawiciela i fortyfikacjami bastionowymi był najwspanialszą fundacją Stanisława Lubomirskiego, wojewody krakowskiego. Wyróżnił się on w pierwszej połowie XVII w. wzniesieniem imponujących obiektów sakralnych i nowoczesnych twierdz we wschodniej Małopolsce Budowa kościoła karmelitów stanowiła wypełnienie ślubu złożonego przez magnata w oblężonym przez Turków obozie pod Chocimiem, we wrześniu 1621 roku.
Klasztor usytuowany na najwyższym wzniesieniu w Wiśniczu, wyraźnie dominował nad całą okolicą. Otoczony potężnymi fortyfikacjami bastionowymi chronił zamek i miasto od strony południowej, będąc zgodnie z zaleceniami zakonu izolowany od miasta.
Prace budowlano-architektoniczne prowadził aż do swej śmierci 30 grudnia 1637 roku nadworny architekt Lubomirskiego, Włoch Maciej Trapola. W 1630 roku 22 czerwca generał zakonu zezwolił przenieść nowicjat do Wiśnicza. 2 lipca 1642 roku, w Wiśniczu utworzono Kolegium Teologiczne, istniejące do kasaty klasztoru przez Austriaków. Od 1629 kościół i klasztor budowali jeńcy tatarscy wzięci do niewoli przez Lubomirskiego. Kościół konsekrowano 1 lipca 1635 roku.
Fundator bogato wyposażył kościół w srebra, szaty liturgiczne i złote naczynia z kamieniami szlachetnymi. Uposażył fundację w dobra ziemskie i dekrety o nienaruszalności dóbr stałych i ruchomych z dnia 10 maja 1647 roku.
1 września 1655 roku Szwedzi zajęli zamek i klasztor, by w rok później przy opuszczaniu Wiśnicza podpalić kościół.
W 1783 r. nastąpiła kasata klasztoru przez cesarza Józefa II. Dzieła sztuki wywieziono do Wiednia, a bibliotekę do Lwowa. W klasztorze usytuowano sąd i więzienie kryminalne. Świątynia pełniła funkcję kaplicy więziennej do 1939 roku.

Kościół pw. Ducha Świętego w Chronowie

Kościół pw. Ducha Świętego w Chronowie zbudowany został w 1685 r. Na przestrzeni wieków ulegał kilkukrotnym przebudowom, podczas jednej z nich dokonano połączenia świątyni ze stojącą obok wieżą. Nawę i prezbiterium nakrywa wspólny dach pobity gontem, ściany oszalowane są pionowymi deskami. Hełm wieży oraz wieżyczki na sygnaturkę pokryte są blachą.Nawę główną nakrywa pozorne sklepienie kolebkowe, zaś nawy boczne płaskie stropy. Wnętrze świątyni ozdobione jest polichromią wykonaną w 1930 r. Wyposażenie pochodzi z doby baroku, uwagę zwraca ołtarz główny z obrazem Zesłanie Ducha Świętego i pięknymi spiralnymi kolumnami. Ołtarze boczne zdobią obrazy Matki Bożej Nieustającej Pomocy i Serca Jezusowego. Najciekawszym zabytkiem świątyni był obraz Męczeństwo św. Kryspina i Kryspiniana z początku XVI w., przechowywany obecnie w Muzeum Diecezjalnym w Tarnowie. Kościół znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce.